Người Xơ Đăng Và Chuyện Giữ Rừng Sâm

Người Xơ Đăng gọi Sâm Ngọc Linh là "cây thuốc giấu". Không phải vì bí mật, mà vì kinh nghiệm nhiều đời đã dạy họ rằng loài cây này mọc thưa, lớn chậm — khai thác không có chừng mực thì sẽ sớm cạn kiệt. Cái tên đó ra đời từ rất lâu trước khi khoa học tìm đến, và nó chứa đựng cả một mối liên kết sâu sắc với rừng mà người Xơ Đăng đã duy trì từ bao đời nay.

Tộc người bám trụ bền bỉ nơi đại ngàn

Người Xơ Đăng là một trong những dân tộc định cư lâu đời nhất ở vùng Trường Sơn — Tây Nguyên, cư trú chủ yếu ở tỉnh Kon Tum và một phần ở các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Gia Lai. Theo số liệu điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 1/4/2019, tổng dân số người Xơ-Đăng là 212.277 người.

Tiếng Xơ Đăng thuộc nhánh Bahnaric của ngữ hệ Môn-Khmer, cùng họ với tiếng Ba Na và Giẻ Triêng. Người Xơ Đăng tổ chức cộng đồng theo đơn vị làng, với luật tục truyền miệng cho mọi việc từ phân chia đất canh tác đến quyền khai thác rừng. Trong luật tục đó, rừng là không gian chung, không thuộc về cá nhân, không tùy ý sử dụng, và cộng đồng có quyền can thiệp khi ai đó khai thác quá mức.

Người dân Xơ Đăng trong trang phục truyền thống cùng đón khách tại làng du lịch cộng đồng thôn Tu Thó, xã Măng Ri, Quảng Ngãi

Tiếng cồng chiêng - Thanh âm lưu giữ cả một nền văn hóa tinh thần

Cồng chiêng trong đời sống Xơ Đăng xuất hiện ở những thời điểm quan trọng nhất của cộng đồng: lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, lễ đâm trâu, tang lễ. Không đơn thuần là nhạc cụ biểu diễn, cồng chiêng còn là sợi dây kết nối con người lại với nhau trong những sự kiện đặc biệt.

Mỗi bộ cồng chiêng được chỉnh âm riêng, không bộ nào giống bộ nào. Người Xơ Đăng lớn tuổi có thể nhận ra tiếng cồng chiêng của từng nhà trong làng như nhận ra giọng người quen. 

Người Xơ Đăng biểu diễn cồng chiêng tại Hội thi làn điệu Ting Ting và nghệ thuật quần chúng năm 2025

Lao động tập thể và nhịp sống trên núi

Nhiều công việc nặng nhọc trong cộng đồng Xơ Đăng như giã gạo, thu hoạch, khai hoang rẫy được thực hiện theo hình thức đổi công. Cả làng cùng làm cho nhà này, hôm sau chuyển sang nhà khác. Nét đẹp sẻ chia này cho thấy một khía cạnh rất riêng của người Xơ Đăng trong việc duy trì tinh thần đoàn kết, mối tương thân tương ái mà ít cộng đồng nào có được.

Nhịp sống đó vẫn còn ở thôn Tu Thó. Tiếng chày giã gạo thân quen của buổi sáng sau mùa thu hoạch như mời gọi du khách thập phương cùng tham gia để cảm nhận cái hồn trong đời sống lao động của đồng bào vùng cao.

Giã gạo tập thể tại thôn Tu Thó — hình thức lao động đổi công vẫn được người Xơ Đăng duy trì đến nay

"Cây thuốc giấu" trước khi có tên khoa học

Trên dãy Ngọc Linh, một loài cây thân thảo mọc dưới tán rừng già, sinh trưởng rất chậm. Cây ba tuổi chỉ cao hơn gang tay, cây bảy, tám tuổi mới cho củ thu hoạch. Người Xơ Đăng biết loài này từ lâu, biết rễ của nó có thể giúp người ốm lâu ngày lấy lại sức, biết lá tươi có thể cầm máu vết thương. Kiến thức đó được tích lũy qua nhiều thế hệ, được truyền miệng từ đời này sang đời khác.

Loài cây đó chính là Sâm Ngọc Linh, còn được gọi với cái tên "cây thuốc giấu". Nguồn gốc của tên gọi dân dã này thực ra là một nguyên tắc bảo tồn được gói gọn trong 3 từ: cây quý, không nên phổ biến rộng rãi, vì khi được biết đến rộng rãi thì sẽ bị khai thác cạn kiệt.

Người Xơ Đăng gọi Sâm Ngọc Linh là cây thuốc giấu như một nguyên tắc bảo tồn loài cây quý hiếm

Những cây sâm quý được nuôi dưỡng từ kiến thức truyền thừa

HTX Du Lịch và Dược Liệu Ngọc Linh đặt vườn sâm tại thôn Tu Thó, xã Măng Ri, Quảng Ngãi — nơi người Xơ Đăng đã canh tác từ nhiều thế hệ. Họ biết chất đất nào giữ ẩm tốt cho loài cây quý, chỗ nào mưa lớn dễ úng cần di chuyển cây, dấu hiệu nào trên lá cho thấy cây đang yếu đi. Kiến thức đó là kho báu tích lũy từ nhiều đời mà không có sách vở nào ghi chép lại, càng củng cố thêm giá trị cho Sâm Ngọc Linh vốn được mệnh danh là “quốc bảo Việt Nam”.

Sâm Ngọc Linh trồng tại thôn Tu Thó, xã Măng Ri, tỉnh Quảng Ngãi - nơi người Xơ Đăng tích lũy kho báu kiến thức trồng sâm từ nhiều thế hệ